Khi một ổ heo con bị tiêu chảy, phản ứng đầu tiên thường là tìm nguyên nhân gây bệnh. Nhưng trước khi biết chính xác nguyên nhân là gì, trong trại đã có rất nhiều thứ có thể kiểm tra ngay: heo bắt đầu tiêu chảy lúc mấy ngày tuổi, chúng nằm ở đâu, khu úm có đủ ấm không, sàn có ẩm không, heo có bú đủ không, heo mẹ có sữa không, và việc chăm sóc có vô tình làm lây vấn đề từ ổ này sang ổ khác hay không.
Trong Pig Health, bác sĩ thú y John Carr đưa ra 14 nhóm nguyên nhân cần xem xét khi điều tra tiêu chảy ở heo con theo mẹ. Danh sách này trải từ mầm bệnh đến nhiệt độ, gió lùa, sữa đầu, sữa mẹ, ghép bầy, vệ sinh, dụng cụ chăm sóc và cách tổ chức đàn.
Trước tiên, nhìn môi trường nuôi
John Carr đặc biệt chú ý đến nhiệt độ và gió lùa.
Ông khuyến cáo kiểm tra cách heo con nằm, nhiệt độ khu úm, sự thay đổi nhiệt độ và tình trạng sàn. Theo ông, tốc độ gió trên 0,2 m/giây ở khu vực heo con nằm đã có thể được xem là gió lùa, trong khi nhiệt độ khu úm lý tưởng vào khoảng 36°C. Sàn ẩm, đặc biệt trong khu úm, cũng là một yếu tố cần kiểm tra.
Vì vậy, đừng chỉ nhìn con số trên nhiệt kế. Hãy nhìn cả đàn heo.
Heo có nằm thoải mái trong khu úm hay tụ thành đống? Chúng có tránh một khu vực nào đó? Có luồng khí thổi trực tiếp xuống nơi heo nằm? Sàn có còn ẩm sau khi vệ sinh hoặc quanh khu vực uống nước?
John cũng yêu cầu kiểm tra hệ thống thông gió, nguồn sưởi và tình trạng sàn trước khi đưa heo mẹ vào phòng đẻ. Sàn hỏng không chỉ gây nguy hiểm cho heo mà còn khó làm sạch. Tấm sưởi hoặc các nguồn sưởi khác cũng cần được kiểm tra xem có thực sự hoạt động hay không.
Heo con bị tiêu chảy, nhưng đừng quên nhìn heo mẹ
John đề nghị kiểm tra lượng sữa đầu heo con nhận được, khả năng tiết sữa, hàng vú và tình trạng phù nề vú ở heo mẹ.
Heo con sinh ra gần như không nhận được kháng thể từ heo mẹ qua nhau thai. Nguồn kháng thể bảo vệ heo trong giai đoạn đầu đời chủ yếu đến từ sữa đầu. Vì vậy, khi một ổ heo con có vấn đề, lượng sữa đầu chúng đã bú là một thông tin rất đáng chú ý.
Cũng cần kiểm tra heo mẹ có đủ sữa không và heo con có tiếp cận được vú, bú tốt hay không.
Nhìn cách quản lý dụng cụ
Dụng cụ bẩn mang rất nhiều rủi ro.
John lưu ý việc chăm sóc heo con có thể vô tình làm lây nhiễm từ con bệnh sang con khỏe qua dụng cụ, tay người chăm sóc, ủng và các thiết bị sử dụng trong quá trình chăm sóc.
Trong hệ thống chia phòng hoặc nuôi theo lứa, ông đề nghị mỗi phòng có dụng cụ riêng, có thể phân biệt bằng màu hoặc số. Với trại nhỏ hơn, cần chú ý thứ tự chăm sóc, đồng thời vệ sinh và khử trùng dụng cụ trước khi chuyển sang nhóm heo khác.
Nhìn cả cách tổ chức đàn và vệ sinh giữa các lứa
Nếu vấn đề tái diễn, phải kiểm tra rộng hơn chứ không còn trong phạm vi một ổ heo nữa.
John đưa việc làm sạch phòng giữa các lứa, quy trình cùng vào – cùng ra (AIAO), số nái đẻ trong mỗi lứa và cách di chuyển heo trong trại vào danh sách cần xem xét.
Ông cũng nhấn mạnh rằng chất hữu cơ còn bám trên dụng cụ có thể nhanh chóng làm giảm hiệu quả của chất sát trùng. Vì vậy, “đã ngâm sát trùng” chưa chắc có nghĩa là dụng cụ đã sạch nếu phân và chất bẩn vẫn còn trên đó.
Chú ý tuổi bắt đầu tiêu chảy
John yêu cầu ghi lại tuổi heo khi bắt đầu tiêu chảy, lứa đẻ của heo mẹ, thời gian tiêu chảy kéo dài, tỷ lệ heo mắc và tỷ lệ chết.
Tuổi heo là một thông tin quan trọng khi xem xét nguyên nhân. Có nguyên nhân thường gặp ngay trong những ngày đầu sau sinh, trong khi một số nguyên nhân khác xuất hiện muộn hơn trong giai đoạn theo mẹ. Tuy nhiên, các khoảng tuổi có thể chồng lấn. Vì vậy, tuổi giúp định hướng điều tra chứ không thể dùng riêng để xác định nguyên nhân.
Bài viết này chỉ tập trung vào heo con từ khi sinh đến cai sữa. Tiêu chảy sau cai sữa có những nguyên nhân và yếu tố nguy cơ khác, PigTalks sẽ dành cho một bài riêng.
Tìm hiểu nguyên nhân bên trong
Những kiểm tra trên giúp tìm các yếu tố bên ngoài có thể liên quan đến tiêu chảy. Nhưng cũng cần hiểu chuyện gì đang xảy ra bên trong đường ruột của heo.
Ở góc độ này, PigTalks tham khảo loạt tài liệu kỹ thuật về tiêu chảy heo con của Tonisity International, một công ty hoạt động trong lĩnh vực dinh dưỡng và sức khỏe vật nuôi.
Tiêu chảy không chỉ làm heo con mất nước. Heo còn mất điện giải và dưỡng chất qua phân, trong khi tổn thương ở đường ruột có thể ảnh hưởng đến khả năng tiêu hóa và hấp thu.
Vì vậy, thấy heo vẫn bú chưa có nghĩa là đường ruột của nó vẫn tiêu hóa và hấp thu sữa bình thường.
Heo bị lạnh: nguyên nhân hay hậu quả?
John yêu cầu kiểm tra kỹ tình trạng heo bị lạnh, nhiệt độ khu úm và gió lùa vì điều kiện môi trường không phù hợp có thể góp phần làm heo con gặp vấn đề.
Ở chiều ngược lại, heo con đã bị tiêu chảy cũng có thể mất nhiệt và bị hạ thân nhiệt. Heo mới sinh đặc biệt nhạy cảm vì nguồn năng lượng dự trữ còn ít và khả năng điều hòa thân nhiệt còn hạn chế. Các tài liệu kỹ thuật của Tonisity cũng lưu ý đến yếu tố nhiệt độ và khả năng điều hòa thân nhiệt trong giai đoạn đầu đời.
Vì vậy, cần xem xét cẩn thận xem heo con có bị lạnh không, nhưng không nên thấy heo tụ lại rồi kết luận ngay nguyên nhân nằm ở nhiệt độ chuồng. Cần xem cả môi trường và tình trạng của chính con heo.
Phát hiện vi khuẩn chưa chắc đã tìm được nguyên nhân
Một ví dụ khá rõ là E. coli. Vi khuẩn này là một phần của hệ vi khuẩn đường ruột bình thường và có thể hiện diện ở heo khỏe mà không gây vấn đề. Chỉ một số chủng có khả năng gây bệnh, trong đó có những chủng sinh độc tố gây tiêu chảy.
Tonisity cũng lưu ý rằng vai trò gây tiêu chảy của một số vi khuẩn Clostridium ở heo con vẫn chưa hoàn toàn rõ, vì chúng có thể hiện diện trong đường ruột heo bình thường và độc tố của chúng cũng đã được tìm thấy ở cả heo khỏe lẫn heo bệnh.
Phát hiện một loại vi khuẩn có khả năng gây bệnh chưa chắc đã có nghĩa đó là nguyên nhân gây tiêu chảy. Vì vậy, vẫn cần xem xét cùng với biểu hiện của heo và tình hình thực tế trong trại.
Khi heo con đã bị tiêu chảy
Trong lúc tìm nguyên nhân, heo vẫn cần được hỗ trợ.
John đưa việc cung cấp nước, điện giải và glucose vào quy trình xử lý tiêu chảy ở heo con theo mẹ. Nước phải sạch, dung dịch được thay thường xuyên và dụng cụ uống cũng phải được giữ sạch. Ông đồng thời nhấn mạnh việc đảm bảo heo con nhận đủ sữa đầu trong những giờ đầu sau sinh và hạn chế lây nhiễm trong quá trình chăm sóc.
Nguyên tắc ở đây quan trọng hơn một phác đồ cụ thể: hỗ trợ con heo và tìm nguyên nhân là hai việc cần được thực hiện song song. Không nên chờ đến khi xác định được chính xác nguyên nhân mới bắt đầu hỗ trợ heo.
Việc dùng thuốc, nếu cần, phụ thuộc vào nguyên nhân và tình trạng thực tế của đàn. Bài viết này không đưa ra phác đồ điều trị hay khuyến cáo một loại thuốc cụ thể.
Trước lứa tiếp theo
Nếu tiêu chảy tái diễn, John khuyến cáo xem lại việc vệ sinh giữa các lứa, quy trình AIAO, môi trường chuồng, đặc biệt là gió lùa, cùng các biện pháp phòng bệnh của trại.
Không phải lúc nào người nuôi cũng biết ngay nguyên nhân gây tiêu chảy. Nhưng trong lúc chưa có câu trả lời, vẫn có rất nhiều thứ có thể kiểm tra ngay trong chuồng, từ heo con, heo mẹ, môi trường nuôi đến cách chăm sóc và vệ sinh.
Nguồn tham khảo chính
John Carr và cộng sự, Pig Health, phần “Pre-weaning diarrhoea control measures”, tr. 163–168.
Tonisity International, loạt bài kỹ thuật Neonatal Diarrhea in Piglets và Diarrhea in New Born Piglets. Các thông tin liên quan đến sản phẩm thương mại của Tonisity không được sử dụng trong bài viết này.
By Ha Thu
PigTalks
pigtalks.asia 
Leave a comment