Mặc dù đã ba năm kể từ khi ra mắt, vắc-xin ASF vẫn chưa được chấp nhận rộng rãi. Điều này khiến nhiều bên liên quan phải tìm cách vận động cho vắc-xin hoặc tìm giải pháp để giảm thiểu thiệt hại do căn bệnh này gây ra.
Câu hỏi đầu tiên xoay quanh việc liệu có sự hiểu lầm về hiệu quả của vắc-xin hay không, liệu việc truyền thông về hiệu quả của vắc-xin có còn thiếu sót hay liệu bản thân hiệu quả của vắc-xin chỉ đơn giản là không thuyết phục?
Trong hội thảo về vắc-xin ASF được tổ chức vào cuối tháng 5/2025, Tổng giám đốc Nguyễn Văn Điệp của công ty vắc-xin Avac đã chia sẻ thông tin cập nhật về tiến độ phát triển và phân phối vắc-xin tại Việt Nam và đưa ra câu trả lời một mối quan tâm chính: tại sao những loại vắc-xin này chưa được áp dụng rộng rãi tại các trang trại.
Giáo sư Nguyễn Ngọc Hải từ Đại học Nông Lâm, Thành phố Hồ Chí Minh, bày tỏ lo ngại về hiệu quả thực tế của vắc-xin trong việc phòng ngừa dịch bệnh và đặt ra câu hỏi về tính an toàn của chúng.
Hội thảo cũng quy tụ các học giả, kỹ thuật viên trang trại và nông dân, tất cả đều hy vọng làm rõ tiềm năng của vắc-xin và giải quyết những nghi ngờ còn tồn tại xung quanh việc sử dụng vắc-xin ASF đang được lưu hành nhiều nhất trong số 3 vaccine đã được cho phép thương mại hoá tại Vietnam.
Trước tiên, để nắm bắt được tính cấp thiết của vắc-xin, cần phải xem xét bối cảnh hiện tại của ngành chăn nuôi heo tại Vietnam.
Tình hình hiện tại của ngành heo
Theo Cục Chăn nuôi, tính đến hết tháng 2/2025, tổng đàn lợn cả nước đạt 26,8 triệu con, tăng 3,2% so với cùng kỳ năm ngoái. Tuy nhiên, các chuyên gia trong ngành ước tính con số thực tế có thể thấp hơn ít nhất 30% so với con số báo cáo.
Trong khoảng thời gian này, giá lợn hơi tăng đáng kể và duy trì ở mức cao cho đến tháng 6. Cục Thú y (DAH) cho rằng giá lợn hơi tăng là do hai yếu tố chính: việc thực hiện các chính sách quản lý môi trường buộc các trang trại lớn và nhỏ ở các khu vực hạn chế phải di dời hoặc ngừng sản xuất; và dịch bệnh bùng phát ở các tỉnh phía Nam vào những tháng cuối năm 2024. Dịch bệnh đã tác động đáng kể đến đàn lợn nái giống và trở thành cơn ác mộng đối với các trang trại chăn nuôi lợn thương phẩm. Do đó, người nuôi vẫn ngần ngại tái đàn ngay cả khi giá thịt heo tăng.
Hiện nay, các chủng virus ASF (ASFV) tái tổ hợp từ cả kiểu gen I và II (rASFV I/II) đã được phát hiện tại Việt Nam, khiến việc đối phó với loại virus này càng trở nên phức tạp hơn.
Cục Thú y báo cáo rằng tỷ lệ lưu hành của chủng tái tổ hợp hiện là 40%. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia trong ngành tin rằng con số thực tế thấp hơn đáng kể, ước tính vào khoảng 10% đến 20%. Dù vậy, virus tái tổ hợp vẫn là mối quan ngại lớn vì các loại vắc-xin hiện tại chỉ có hiệu quả đối với kiểu gen II.
Các biện pháp an toàn sinh học, mặc dù đã được cải tiến và tập trung hơn, vẫn chưa được chứng minh là một rào cản hoàn hảo giúp phòng ngừa căn bệnh này.
Trong bối cảnh như vậy, ngành heo ngày càng mong chờ có các biện pháp thiết thực hơn để phòng ngừa ASF, trong đó có giải pháp từ việc phát triển vắc-xin.
Avac đã nói gì?
Tiến sĩ Điệp cho biết vắc-xin sống ASF của Avac đã trải qua quá trình thử nghiệm rộng rãi để đảm bảo tính an toàn, đảm bảo vắc-xin phù hợp để sử dụng ở cả trang trại quy mô lớn và nhỏ.
Bài thuyết trình của Tiến sĩ Diep về quá trình phát triển vắc-xin khá chi tiết và mang tính kỹ thuật. Để làm rõ hơn, chúng tôi đã biên soạn một bài viết riêng. Chỉ cần nhấp vào đây để xem. (https://pigtalks.asia/2025/06/30/avac-chia-se-ba-thach-thuc-lon-nhat-trong-viec-san-xuat-vaccine-asf/)
Tiến sĩ Điệp nhấn mạnh rằng an toàn sinh học đóng vai trò là tuyến phòng thủ chính, và vắc-xin cung cấp một lớp bảo vệ bổ sung thiết yếu. Avac đã hợp tác với các công ty lớn để tiến hành các thí nghiệm trong đó họ đưa lợn chỉ báo vào trại sau vụ nuôi có dùng vaccine ASF. Kết quả cho thấy tất cả các nhóm lợn này đều phát triển mạnh cho đến khi đạt kích thước thương phẩm, chứng minh rằng lượng vi-rút bài tiết ra môi trường là rất thấp. Avac cũng đã tiến hành các nghiên cứu toàn diện để đánh giá độc tính và hiệu quả của vắc-xin dưới sự giám sát của các tổ chức uy tín, các viện hàn lâm và các chuyên gia thú y. Việc triển khai vắc-xin ở các khu vực đang có dịch bệnh có thể hỗ trợ kiểm soát các đợt bùng phát, do đó, vắc-xin đặc biệt phù hợp với bối cảnh chăn nuôi quy mô nhỏ như ở Việt Nam, nơi các giao thức an toàn sinh học còn chưa đủ.
Khi được hỏi về nỗi lo ngại của người nông dân liên quan đến vắc-xin ASF, Tiến sĩ Điệp cho biết những lo ngại này chủ yếu xuất phát từ thực tế là vắc-xin được sản xuất bởi một công ty trong nước. Việt Nam chưa phải là nước có tiếng tăm lớn trong sản xuất thuốc thú y và vắc-xin. Hơn nữa, thực tế là các quốc gia lớn, bao gồm Hoa Kỳ và Trung Quốc, đã công bố ý định phát triển vắc-xin nhưng vẫn chưa đạt được tiến triển đáng kể, điều đó càng làm tăng tăng thêm sự nghi ngờ về tính an toàn của vắc-xin sản xuất trong nước. Những mối quan ngại này đã được TS Điệp làm rõ qua bài trình bày về tính an toàn của vaccine ASF mà Avac đang sản xuất.
Có sự nhầm lẫn ngày càng tăng xung quanh các chủng giống với các chủng vắc-xin. Tiến sĩ Điệp lưu ý rằng sự xuất hiện của các chủng vắc-xin này là một hiện tượng phổ biến khi vắc-xin sống đang được lưu hành. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng các chủng đó đã xuất hiện trước khi vắc-xin được phân phối rộng rãi.
Vắc-xin ASF hiện tại của Avac chỉ bảo vệ chống lại kiểu gen 2, nó không có tác dụng bảo hộ với virus kiểu gen 1 hoặc các chủng tái tổ hợp kết hợp kiểu gen 1 và 2. Hơn nữa, vắc-xin hiện chỉ được cấp phép để sử dụng cho lợn thịt, trong khi nhiều nông dân háo hức sử dụng nó cho lợn giống do giá trị kinh tế cao hơn và là nhóm dễ bị tổn thương hơn.
Các phương tiện truyền thông cũng đã xôn xao về các loại vắc-xin không hiệu quả và những tác động của chúng, điều này chỉ làm tăng thêm sự nhầm lẫn trong số những người nông dân. Ông Điệp thừa nhận rằng tình hình này đặt ra một thách thức đáng kể đối với việc phân phối vắc-xin của Avac. Hơn nữa, giá của vắc-xin, được đặt ở mức 2,41 đô la Mỹ một liều, là khá cao.
Giáo sư Hải nói gì?
Giáo sư Hải đặc biệt thận trọng về việc sử dụng vắc-xin. Ông đã chia sẻ các nghiên cứu và quan sát độc lập chưa được công bố của riêng mình về cách vi-rút ASF (ASFV) ảnh hưởng đến hệ thống miễn dịch của lợn và hiệu quả của vắc-xin ASF trong việc bảo vệ lợn khỏi những tác động này.
Ông chỉ ra rằng mặc dù lợn bị nhiễm ASFV có thể phát triển kháng thể trung hòa, nhưng không có nghĩa là nó có khả năng miễn dịch thực sự. Khả năng miễn dịch ở lợn có thể thay đổi tùy thuộc vào độc lực của chủng ASFV thực địa và phản ứng của từng cá thể. Vắc-xin ASF biến đổi gen chỉ cung cấp khả năng bảo vệ thử nghiệm chống lại chính chủng vắc-xin, nhưng lại không hiệu quả đối với các chủng lưu hành thực địa khác hoặc các biến thể tái tổ hợp. Thời gian bảo vệ mà vắc-xin mang lại tương đối ngắn, khiến ông kết luận rằng hiệu quả tổng thể của nó vẫn chưa chắc chắn.
Hiện tại, việc phân biệt giữa kháng thể do vắc-xin tạo ra và kháng thể do nhiễm thực địa là không khả thi. Hơn nữa, ông nhấn mạnh rằng vi-rút ASF đột biến nhanh chóng và lấy lại độc lực cũng nhanh. Và nó cũng có thể lây truyền theo chiều dọc qua thai nhi.
Giáo sư Hải và nhóm của ông đã quan sát thấy rằng khả năng miễn dịch tế bào đặc hiệu với ASFV giảm sau khi nhiễm vi-rút trong máu và không phát hiện được sau khi phục hồi hoặc miễn dịch kéo dài. Ngoài ra, lợn bị nhiễm ASFV có thể biểu hiện nhiễm vi-rút trong máu; tuy nhiên, chúng cũng có thể đóng vai trò là vật mang mầm bệnh hoặc vẫn bị nhiễm tiềm ẩn, vì có trường hợp vi-rút được phát hiện trong các mô mà ASFV nhắm tới.
Người chăn nuôi nói gì?
Người chăn nuôi có hai quan điểm khác biệt rõ rệt về vắc-xin. Một nhóm tin tưởng mạnh mẽ rằng trọng tâm chính nên là đảm bảo an toàn sinh học để phòng ngừa không chỉ ASF mà còn các bệnh nghiêm trọng khác. Họ lập luận rằng việc đưa vắc-xin vào có thể dẫn đến việc đưa mầm bệnh vào các trang trại đã sạch trước đó. Nhóm này nhấn mạnh rằng vắc-xin cần được tinh chỉnh thêm và đánh giá chặt chẽ, đặc biệt nhấn mạnh đến nhu cầu về dữ liệu về hiệu quả của chúng trong điều kiện thực tế ngoài thực tế thay vì chỉ trong các bối cảnh thử nghiệm được kiểm soát.
Một giám đốc điều hành của một công ty chăn nuôi lợn lớn, người muốn giấu tên, đã chia sẻ với chúng tôi rằng họ đã đầu tư rất nhiều vào việc tăng cường và duy trì các biện pháp an toàn sinh học nội bộ và bên ngoài, hiện cung cấp khả năng bảo vệ cho tới 85% đàn lợn của họ. Tuy nhiên, họ bày tỏ sự nghi ngờ về việc liệu vắc-xin có thể bao phủ đáng tin cậy 15% còn lại hay không. Do đó, họ coi chi phí liên quan đến vắc-xin là không thực tế trong bối cảnh hiện tại.
Ở một góc nhìn khác, đặc biệt là từ các trang trại độc lập đã từng bị dính ASF, cho rằng mặc dù các biện pháp an toàn sinh học có thể hiệu quả, nhưng cũng không phải là lá chắn hoàn hảo. Họ cho rằng vắc-xin là một giải pháp khả thi để tăng cường bảo vệ. Giống như vắc-xin Covid, mặc dù chưa hoàn hảo, nhưng đã chứng minh được tính cần thiết trong thời điểm quan trọng. Hơn nữa, việc triển khai vắc-xin có thể giúp giải quyết đáng kể giá thịt lợn cao hiện nay do các mối đe dọa của bệnh tật.
Chúng tôi đã trò chuyện để lắng nghe những suy nghĩ của một số nông dân tham gia hội thảo. Một chị cho biết trước đây đã tiêm vắc-xin tại trang trại của mình khi lợn đã bị nhiễm bệnh, nhưng thật không may, vắc-xin đã không cứu được đàn lợn của chị. Sau khi tham dự hội thảo, người nông dân này đã quyết định thay đổi cách tiếp cận và sẽ bắt đầu sử dụng vắc-xin sớm hơn, trước khi đàn lợn có bất kỳ dấu hiệu nhiễm bệnh để phòng ngừa. Các hộ nuôi cho biết chi phí tiêm vắc-xin không phải là mối lo ngại lớn, điều họ thực sự mong đợi là sự đảm bảo vắc-xin có tác dụng và tính bảo hộ cao.
Ý kiến khác
Giáo sư Đỗ Tiến Duy của Đại học Nông Lâm, một học giả nổi tiếng với nhiều năm kinh nghiệm trong việc nghiên cứu vi-rút thông qua cả nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và thực địa, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xem xét nhiều yếu tố khi đánh giá hiệu quả của vắc-xin. Thầy Duy nói với Pigtalks rằng đối với vắc-xin ASF, hiểu biết của chúng ta về vi-rút vẫn còn hạn chế. “Vi-rút này có cấu trúc phức tạp và không ổn định, cho phép nó sắp xếp lại và kết hợp lại theo những cách có thể làm tăng độc lực của nó. Do đó, việc phát triển vắc-xin dựa trên vi-rút đã biến đổi gen đi kèm với những rủi ro đáng kể.”
Một góc nhìn để tham khảo là mốc thời gian phát triển vắc-xin, chẳng hạn như vắc-xin PRRS, chúng ta chỉ có thể biết khá đầy đủ thông tin về nó sau mười năm kể từ khi triển khai dùng. Ban đầu, vắc-xin PRRS phải đối mặt với nhiều thách thức do đột biến vi-rút dẫn đến các chủng có độc lực cao gây ra tác hại đáng kể. Tuy nhiên, ngành chăn nuôi lợn kể từ đó đã thích nghi để cùng tồn tại với PRRS, quản lý hiệu quả mà không sử dụng vắc-xin rộng rãi, thay vào đó chỉ lựa chọn các ứng dụng chiến lược và cụ thể khi cần thiết.
“Chúng ta cần cân nhắc câu hỏi: chúng ta nên ưu tiên phải có một vắc-xin an toàn hay ngành chăn nuôi lợn an toàn? Điều quan trọng là không vội vã tung ra vắc-xin ngay lập tức mà phải áp dụng cách tiếp cận bền vững, lâu dài đối với sự an toàn của cả ngành chăn nuôi lợn”, GS Duy nói
Kết luận thứ hai của GS Duy nhấn mạnh rằng những thiếu sót về an toàn sinh học tại các trang trại thường phát sinh từ thực hành không đầy đủ và không phù hợp. Việc hiểu và áp dụng các biện pháp an toàn sinh học vẫn bị hiểu sai và triển khai kém. Tuy nhiên, ông bày tỏ sự lạc quan rằng theo thời gian, các trang trại sẽ giải quyết và khắc phục những khoảng trống về kiến thức và thực hành này.
Để kết luận, khi nói đến những lo ngại về việc triển khai vắc-xin ASF, rõ ràng là việc xây dựng lòng tin với người chăn nuôi là một thách thức lớn. Vẫn còn nhiều người không biết rõ về hiệu quả và công dụng của vắc-xin và mong muốn có sự bảo chứng khi sử dụng nó. Họ muốn biết: Vắc-xin này có đáng tin cậy không? Những trang trại nào đã triển khai thành công vắc-xin này và họ đã thấy kết quả gì ở đàn lợn của mình? Điều quan trọng là phải nhận ra rằng họ không mong được tiếp cận các kiến thức kỹ thuật phức tạp; thay vào đó, họ đang tìm kiếm sự đảm bảo từ công ty sản xuất vaccine và nhìn thấy thực tế công dụng của vaccine tại trại nuôi.
Trước những thách thức do sự xuất hiện của vắc-xin chất lượng thấp, việc giao tiếp rõ ràng và trung thực từ các công ty và các bên liên quan trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Các hội thảo có thể là địa điểm tuyệt vời để thúc đẩy sự hiểu biết và xây dựng mối quan hệ. Hơn nữa, sự tham gia tích cực của các cơ quan thú y và các phòng ban liên quan là điều cần thiết để đảm bảo sự rõ ràng và minh bạch cần thiết cho loại vắc-xin quan trọng này, vì nó đóng vai trò then chốt đối với phúc lợi của ngành chăn nuôi. Bằng cách hợp tác giữa các bên, chúng ta có thể thiết lập được lòng tin và sự tự tin mà người nông dân cần để nắm bắt hoàn toàn sự tiến bộ quan trọng này.
By Ha Thu – Pigtalks
pigtalks.asia 
Leave a comment